Extreem weer, zoals heftige neerslag of langdurige droogte, heeft ingrijpende gevolgen voor onze samenleving. Niet alleen direct, door overstromingen of natuurbranden, maar ook indirect als vitale voorzieningen uitvallen zoals elektriciteit, telecommunicatie en wegen onbegaanbaar zijn. Deltares bracht deze keteneffecten in kaart, zodat Nederland onderbouwde keuzes kan maken bij de inrichting van de leefomgeving.
Stel je voor dat in Nederland een gebied overstroomt, vergelijkbaar met hoe we dat in Limburg zagen in 2021. Bewoners moesten geëvacueerd, straten veranderden in snelstromende rivieren en er dreven scooters en verkeersborden door de straten. En beeld je daarbij in dat er niet alleen schade aan huizen is en wegen onbegaanbaar zijn, maar dat door de overstroming ook de elektriciteit uitvalt, waardoor de waterpompen niet werken. Daardoor stijgt het water in een steeds groter gebied, waardoor hulpdiensten nog lastiger het gebied in kunnen. Tot overmaat van ramp raakt een telecommast beschadigd, waardoor communicatie wordt bemoeilijkt. Zulke kettingreacties, waarbij uitval van de ene infrastructuur leidt tot problemen in een andere, noemen we een cascade-effect.
Dat die kettingreacties optreden, heeft alles te maken met het feit dat onze vitale infrastructuur sterk met elkaar verweven is, legt Margreet van Marle uit, onderzoeker natuurbranden en klimaatbestendigheid bij Deltares. Waterbeheer, elektriciteit, transport, telecommunicatie en zorg zijn zo met elkaar verbonden, dat uitval in de ene sector grote gevolgen kan hebben voor andere sectoren. Een samenloop van uitvallende soorten infrastructuur kan leiden tot bedreigingen voor de publieke veiligheid en maatschappelijke ontwrichting. ‘Daarom is het belangrijk te weten hoe vitale voorzieningen van elkaar afhankelijk zijn, zodat we ons beter kunnen voorbereiden.’
Weerbaarheid
Deltares werkt aan weerbaarheid in verschillende projecten en programma’s. Voor de Handreiking Klimaatbestendige Vitale Infrastructuur, gemaakt in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, ontwikkelde het kennisinstituut een gestandaardiseerde methode om klimaatrisico’s voor vitale infrastructuur in kaart te brengen. Daarbij zijn klimaatdata, infrastructuurgegevens en gebruiksgegevens gecombineerd om te bepalen welke onderdelen van een netwerk kwetsbaar zijn voor klimaatdreigingen zoals wateroverlast, hitte en droogte. Vervolgens zijn de mogelijke schade, uitval van functies en maatschappelijke gevolgen geanalyseerd. Van Marle: ‘De ‘wat als’-scenario’s en analyses die we als Deltares maken, zijn bedoeld om de plekken te laten zien waar maatregelen het meest zinvol zijn.’
In het programma Klimaatveiligheid van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid maakt Deltares met TNO handreikingen voor het voorkomen, beperken en bestrijden van de gevolgen van extreem weer en klimaatdreigingen voor de samenleving. Deze zijn bedoeld voor de veiligheidsregio’s, zodat de crisisrespons kan worden verbeterd en nationale veiligheid kan worden geborgd.
Wake-up call
Extreem weer zal door klimaatverandering steeds vaker voorkomen. Daarom startte het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat in 2023 het kennisprogramma Wateroverlast, waarin onder andere wordt gekeken naar mogelijke cascade-effecten bij gevolgen van klimaatverandering, zoals extreme neerslag of droogte. Gevolgen van langdurige droogte kunnen zijn gestremde binnenvaart, mislukte oogsten, verzilting van zoetwaterbuffers zoals het IJsselmeer en verminderde dijkveiligheid. Ook is er kans op meer natuurbranden, met bijbehorende kettingreacties als druk op (schaarse) hulpdiensten, natuurimpact of elektriciteitsuitval. Om kennis te ontwikkelen hierover, is het cruciaal dat de verschillende organisaties die verantwoordelijk zijn voor de vitale infrastructuur samenwerken en bij elkaar over de schutting kunnen kijken. Daarom zijn partijen als gemeenten, ministeries, leveranciers van vitale infrastructuur en andere partijen bij het programma aangesloten. ‘Als onafhankelijk kennisinstituut dient Deltares het gezamenlijke maatschappelijke belang om Nederland weerbaarder te maken’, zegt Bart Maas, onderzoeker overstromingsrisico’s bij Deltares en net als Van Marle betrokken bij het kennisprogramma.
Deltares brengt kennis uit verschillende regio’s bij elkaar en werkt samen met universiteiten aan methoden die cascade-effecten beter in beeld brengen, de gevolgen kwantificeren en kosten en baten van verschillende opties voor klimaatadaptatie tegen elkaar afwegen. Van Marle: ‘Zo laten we bijvoorbeeld zien hoe grootschalige neerslag de bereikbaarheid van gebieden beïnvloedt. Ook maken we inzichtelijk waar investeringen in infrastructuur de keteneffecten kunnen beperken. Deze methoden zijn niet alleen toepasbaar bij klimaatdreigingen, maar ook bij cyberaanvallen of sabotage.’ Het kan bijvoorbeeld verstandig zijn om bepaalde wegen als eerste te herstellen, omdat die belangrijk zijn voor hulpdiensten en het herstel van de elektriciteitsvoorziening. ‘Als je die afhankelijkheden in beeld hebt, profiteren ook andere sectoren daarvan’, duidt Maas.
Rampen oefenen
Eén van de belangrijkste instrumenten om kennis te verzamelen in het programma Wateroverlast is de bovenregionale stresstest. Op deze manier wordt onderzocht welke cascade-effecten optreden als extreme neerslag lange tijd op een groot gebied terechtkomt, dat meerdere provincies kan bestrijken. De onderlinge afhankelijkheid van elektriciteit, telecommunicatie, verkeer en waterbeheer bleek veel groter dan gedacht. De stresstesten zijn een goede oefening om knelpunten in bijvoorbeeld crisisbeheersing van moeilijk te voorspellen bedreigingen boven tafel te krijgen, legt Van Marle uit. ‘Je leert niet alleen over kwetsbaarheden, ook over elkaars rollen en belangen, omdat veel partners met elkaar in gesprek moeten.’
Helikopterview
De onderzoeksresultaten laten partijen inzien dat zij niet op hun eigen eilandje moeten handelen, maar dat een integrale aanpak noodzakelijk is. Maas: ‘Anders kunnen maatregelen binnen één sector negatieve gevolgen hebben voor andere sectoren.’ Het is één van de belangrijkste lessen uit het kennisprogramma: een helikopterview is cruciaal. Je moet boven de materie hangen en problemen en oplossingen niet sectoraal benaderen. Van Marle: ‘Iedere organisatie heeft eigen doelen, maar als maatschappij hebben we overlappende doelen. Dat spanningsveld wordt bij de stresstesten zichtbaar en juist daardoor leren organisaties van elkaar.’
Zo ziet Maas dat bij dijkontwerpen de nadruk nu vooral ligt op het voorkomen van overstromingen, terwijl herstel na een overstroming veel minder aandacht krijgt. ‘Terwijl je juist wilt dat een ondergelopen polder na een dijkdoorbraak zo snel en veilig mogelijk wordt hersteld. Daar kun je bij het ontwerp voor een dijk al rekening mee houden.’
Die brede blik is ook nodig bij de inrichting van onze leefomgeving, want extreme neerslag én droogte komen steeds vaker voor. ‘Door maatregelen tegen wateroverlast en droogte met elkaar te combineren, kun je het landschap zo inrichten dat we water uit natte perioden vasthouden om te gebruiken tijdens droge perioden. Tegelijkertijd ontwikkel je zo natuur die beter bestand is tegen langdurige droogte’, analyseert Van Marle.
Bewustwording
Het kennisprogramma wil overheden, hulpdiensten en beheerders zich bewust maken van hun onderlinge afhankelijkheden. Ook moeten zij zich realiseren dat extreme gebeurtenissen als gevolg van klimaatverandering écht kunnen plaatsvinden. Volgens Maas is dat doel nu al deels bereikt. ‘De betrokken organisaties realiseren zich dat overstromingen op plekken waar je ze liever niet hebt, een reëel risico zijn. Als die bewustwording ertoe leidt dat overheden, hulpdiensten en beheerders hun plannen, crisisvoorbereiding en investeringen daarop aanpassen, dan is dat een belangrijke stap vooruit.’
Verwijzingen
Stapeling van klimaatdreigingen vraagt om integrale voorbereiding en respons | Deltares
https://www.deltares.nl/nieuws/gevolgen-van-klimaatrisicos-voor-publieke-veiligheid