Smaaklessen is een gratis lesprogramma dat basisschoolkinderen leert over gezond en duurzaam eten: van verbouwen tot koken en proeven. Dat is belangrijk, want veel eetgewoontes ontstaan al in de kindertijd. Hoe zien de lessen eruit en wat is na twintig jaar bereikt?
Zo’n twaalf procent van de kinderen heeft overgewicht, volgens cijfers van het CBS. Dat vergroot de kans op diabetes, hartkwalen en andere ziekten. ‘Het veranderen van voedselvoorkeuren, eetpatronen en eetgewoontes is lastig’, vertelt Fieke Franken, teamleider van het lesprogramma Smaaklessen, dat Wageningen University & Research ontwikkelde. ‘Dus is het waardevol om gezond en duurzaam eten al op jonge leeftijd aan te leren, zodat kinderen daar de rest van hun leven profijt van houden. En veel wordt thuis aangeleerd of van vriendjes, maar ook op school.’ Het voedselaanbod is in de laatste decennia een stuk ongezonder geworden, vertelt ze. ‘Ongezonde voedselproducten zijn overal verkrijgbaar en we zien dat niet alle ouders voldoende ondersteuning, tijd, middelen of kennis hebben om hun kinderen gezonde eetgewoonten aan te leren.’ In Smaaklessen komen daarnaast onderwerpen aan bod als omgaan met verleidingen en de herkomst van ons eten.
Miljoen kinderen
Smaaklessen begon twintig jaar geleden. Inmiddels volgen meer dan tachtig procent van de scholen de lessen. Franken: ‘Meer dan een miljoen kinderen hebben een Smaakles gevolgd.’ Onderwijs over gezond eten draagt ook bij aan kansengelijkheid, legt ze uit, omdat bijna alle kinderen in Nederland naar school gaan. Smaaklessen bestaat uit negen basislessen voor groep 1-2 en vijf basislessen voor groep 3-8. Franken: ‘De lessen sluiten goed aan op wat kinderen op een bepaalde leeftijd begrijpen en onthouden.’ Proeven en ervaren is hierbij heel belangrijk. ‘Kinderen leren vooral door te doen. Dan blijft de stof veel beter hangen.’ Daarnaast zijn er verdiepende lesmodules, bijvoorbeeld over onderwerpen als voedselverspilling. Via een online portaal kunnen leerkrachten de lesmodules en een handleiding vinden. Scholen kunnen ook op excursie gaan, naar een akkerbouwer, een boomgaard of een zuivelbedrijf, en er kan een gastdocent langskomen. WUR probeert scholen op verschillende manieren te bereiken en ondersteunt hen met educatieve materialen en activiteiten. Zo kunnen ze zadenpakketten aanvragen voor moestuinlessen en er kan een echte kok naar de klas komen om samen met leerlingen een gerecht te bereiden. Scholen kunnen ervoor kiezen om een deel van het lesaanbod te gebruiken of meerdere lessen te integreren in hun programma.
Samen met leerkrachten
Smaaklessen is door WUR ontwikkeld en wordt geëvalueerd en onderzocht op de effectiviteit ervan, benadrukt Franken. Leerkrachten en kinderen leveren daarbij een actieve bijdrage. ‘Ze denken echt mee. Het is een wisselwerking tussen onderzoek en praktijk.’ Dat is, denkt ze, ook de reden dat het aantal scholen dat gebruikmaakt van de lessen gestegen is in de afgelopen jaren. ‘We onderzoeken niet alleen de inhoud en het effect, maar ook de implementatie. Dus hoe wordt het door leerkrachten gebruikt en hoe kunnen we het makkelijker voor ze maken?’ Zo kunnen leerkrachten gebruikmaken van een lesmap als ze het prettig vinden om papieren materiaal te hebben.
Gratis groente
Smaaklessen is gratis voor scholen. Financiering komt van de overheid en het bedrijfsleven: supermarkten, brancheorganisaties en ketenorganisaties. Franken: ‘De bedrijven leveren kennis vanuit de sector of bijvoorbeeld producten als zaden en boodschappen die in de lessen gebruikt worden. We hebben hele strikte afspraken over hoe we samenwerken. Zo mogen er geen merken in de klas komen.’
Een deel van de scholen die met Smaaklessen werkt, krijgt twintig weken lang gratis fruit, groente en soms zuivel, die ze tijdens de lessen gebruiken. Dit loopt via het Rijksprogramma EU-Schoolfruit- en groenteprogramma en EU-Schoolzuivel, waarvan de WUR de communicatie, registratie en educatie organiseert, en dat deels door de Europese Unie wordt gefinancierd.
Impact lessen
Het Smaaklessen-programma is in 2024 vernieuwd. Senior onderzoeker Gertrude Zeinstra bij WUR onderzocht het afgelopen jaar samen met collega’s van verschillende afdelingen de effectiviteit van de vernieuwde versie. Via interviews en vragenlijsten verzamelden ze gegevens van kinderen, leerkrachten en ouders op scholen die wel én niet gebruikmaakten van Smaaklessen. Ze bezochten de scholen voordat de lessen plaatsvonden, direct erna en nog eens een aantal maanden later. De resultaten worden eind 2026 verwacht. Uit eerdere onderzoeken van WUR bleek dat Smaaklessen de kennis over voeding bij kinderen vergroot. Kinderen staan meer open om onbekende producten te proeven en gezonder en gevarieerder te eten. Franken: ‘Leerkrachten en klasgenoten blijken rolmodellen te zijn en leerlingen stimuleren elkaar onderling om nieuwe dingen te proeven.’ Daarnaast blijkt de combinatie van EU-Schoolfruit met Smaaklessen de consumptie van fruit en groente te verhogen. ‘Dat is vooral belangrijk voor de kinderen die thuis minder gezond eten.’ Voedseleducatie alleen is volgens Franken niet voldoende. ‘Wat mensen eten, hangt van veel factoren af. Daarom is naast educatie ook een omgeving nodig die gezond gedrag stimuleert. Ouders en het voedselaanbod spelen daarin een belangrijke rol. Uiteindelijk willen we bijdragen aan een generatie die gezondere keuzes maakt en die gewoonten weer doorgeeft aan de volgende generatie.’
Voedseleducatie
WUR blijft ook de komende jaren leerkrachten stimuleren om met voedseleducatie aan de slag te gaan en maakt het lesmateriaal daarom zo toegankelijk mogelijk. Om voedseleducatie te versterken deelt WUR kennis en ervaringen en adviseert het Nederlandse en buitenlandse organisaties, scholen en gemeenten, onder meer via Europese onderzoeksprogramma’s. Bij voedseleducatie over de grens moet je volgens Franken bedenken dat de context overal anders is: ‘Elk land kent een andere eetcultuur en heeft andere voedingsrichtlijnen, dus een programma als Smaaklessen is nooit letterlijk te vertalen.’ Voedseleducatie zit niet in het curriculum van basisscholen, het is geen verplicht onderdeel. ‘Nog niet’, zegt Franken, ‘Samen met andere organisaties pleiten we hier wel voor. ‘Het zou goed zijn als gezond en duurzaam eten, net zoals rekenen en taal, een vast onderdeel wordt van de schoolervaring’, zegt Franken.
Verwijzing
Meer lezen over de Smaaklessen
https://www.wur.nl/nl/onderzoek/producten-diensten/smaaklessen