In Nederland lijkt water vanzelfsprekend. Toch neemt de druk op onze drinkwatervoorziening toe. De bevolking groeit, ons waterverbruik stijgt en klimaatverandering zorgt voor langere droge periodes. ‘We moeten nu al nadenken over hoe we in 2100 veilig en schoon drinkwater uit de kraan laten komen,’ zegt Geert-Jan Nijsten van Deltares.
Samen met TNO brengt Deltares de Nationale Grondwater Reserves (NGR) in kaart: veelal diep gelegen, ongerepte zoetwatervoorraden om in de toekomst tekorten van het drinkwater op te kunnen vangen. Nederland haalt nu twee derde van zijn drinkwater uit grondwater. De huidige bronnen worden beschermd met strikte regels. De oorsprong van het plan voor de NGR ligt in de Beleidsnota Drinkwater van 2014. Provincies moesten zoekgebieden aanwijzen om de drinkwatervoorziening richting 2040 uit te breiden – de zogenaamde Aanvullende Strategische Voorraden. Daarnaast wijst het Rijk de NGR aan. Geert-Jan Nijsten, grondwaterexpert Deltares: ‘NGR is het sluitstuk van onze drinkwatervoorziening. Het gaat om voorraden die we pas over tientallen jaren nodig hebben – of als er een nationale calamiteit is. Denk aan een milieuramp waardoor grote bevolkingsgroepen geen toegang meer hebben tot veilig drinkwater.’
Zoetwatervoorraden
TNO en Deltares zoeken naar dieper gelegen zoetwatervoorraden, vrij van verontreiniging, zoals kunstmest of gewasbestrijdingsmiddelen. Jan Gunnink, onderzoeker en projectmanager bij TNO: ‘We hebben afgebakend waar schoon drinkwater in de bodem zit en wilden weten: hoe diep ligt het water, hoeveel is het, en wat gebeurt er als we het oppompen? Ligt het diep genoeg en is het goed beschermd, want dan kan de ruimte erboven of eronder gebruikt worden voor andere doelen, zoals voor de betrekken van duurzame energie via bijvoorbeeld geothermie.’ Daarbij worden driedimensionale kaarten en modellen gebruikt. Deze brengen niet alleen de ligging van de voorraden in beeld, maar ook de effecten van de winning, zoals daling van de grondwaterstand of het risico op verzilting.
‘Bij structurele winning mag de natuur er niet onder lijden,’ benadrukt Gunnink. ‘Onttrek je grondwater, dan daalt de bovenste grondwaterlaag met risico’s op schade aan natuur als gevolg. Dat mag alleen in uiterste nood, bijvoorbeeld bij een grote calamiteit. Dan is het echt een appeltje voor de dorst.’
Klankbordgroep
De zoektocht naar nieuwe drinkwatervoorraden is complex. Drinkwater is belangrijk, maar ook is de ondergrond nodig voor geothermie. Nijsten: ‘Partijen willen drinkwater beschermen en het land bruikbaar houden voor andere doelen.’ TNO en Deltares vullen elkaar aan: TNO brengt de geologische opbouw en modellering in kaart, Deltares onderzoekt effecten van winning op de waterkwaliteit en natuur. De kennisinstituten werken hierbij samen met drinkwaterbedrijven, provincies, waterschappen, brancheorganisaties voor bodemenergie en geothermie, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en het ministerie van Klimaat en Groene Groei (voorheen Economische Zaken en Klimaat). ‘Het is uniek hoe breed de klankbordgroep is,’ zegt Gunnink. ‘Van beleid tot praktijk – iedereen zit aan tafel.’
Elke regio
De voorlopige resultaten laten zien dat de meest kansrijke reserves in Noord- en Oost-Nederland liggen. In het westen is het water vaak te brak vanwege de infiltratie van het zoute zeewater. De verspreiding over het land is belangrijk: bij een calamiteit moet elke regio toegang hebben tot schoon water. ‘Het heeft geen zin als alle reserves onder de Veluwe liggen; dan heeft Limburg daar weinig aan,’ aldus Gunnink. De eerste verkenning in 2015 was nog een ‘potloodschets’. Inmiddels is het uitgegroeid tot een groot onderzoeksprogramma. IenW neemt de aanbevelingen mee in het programma Bodem, Water en Ondergrond. Nijsten: ‘Wij leveren kennis en kaarten, maar de uiteindelijke begrenzing van de NGR en eventuele beschermingsniveau is een politiek-bestuurlijke beslissing.’