Van betalingsverkeer tot navigatie: veel vitale systemen zijn afhankelijk van satellieten. Met Space for Defence and Society werkt NLR aan nieuwe ruimtevaarttechnologie die Nederland minder afhankelijk maakt van andere landen en beter beschermt tegen uitval van kritieke infrastructuur.
Rik Bosma is programmaleider van Space for Defence and Society van het Koninklijk Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR). Het programma dient om ruimtevaart beter in te zetten voor de veiligheid en het dagelijks leven en om Nederland en Europa minder afhankelijk te maken van andere grootmachten. De ruimte heeft veel directe invloed op ons leven op aarde. Daarom geldt dat als je macht hebt in de ruimte, dat van invloed is op je macht op aarde. Niet voor niets beschouwt de NAVO de ruimte als officieel warfighting domain. Bosma: ‘Daarom is ruimtekennis zeer gevoelig voor spionage.’
Vleugje SpaceX
Als er satellieten uit zouden vallen, bijvoorbeeld door een botsing met ruimteafval of door een hypothetische ruimteoorlog, dan hebben we een groot probleem met onze kritieke infrastructuur, vertelt Bosma. ‘Zo gebruiken we satellieten voor klimaatmonitoring, het bewaken van dijken en voor landbouw.’ Daarnaast zijn satellieten cruciaal voor de timing op aarde. Onze energievoorziening, betalingsverkeer, communicatie, navigatie, logistiek, klimaatmonitoring en uiteindelijk vrijwel de gehele economie zijn afhankelijk van dat timingsignaal, legt Bosma uit. ‘Klopt de timing niet, dan dreigt een kettingreactie. Zo functioneert de waterzuivering niet zonder elektriciteit en zul je het toilet uiteindelijk niet meer door kunnen trekken. Je kan nog drie keer doorspoelen, dan houdt het op.’
Acht lanceringen
Meer ruimtevaartcapaciteit betekent ook meer invloed op het wereldtoneel. Nederlandse satellieten leveren nu wereldwijd al zeer nauwkeurige klimaatgegevens over uitstoot, vervuiling en stoffen in de atmosfeer. Andere staten willen die gebruiken en dat geeft Nederland onderhandelingsmacht. Omgekeerd wil je zo min mogelijk afhankelijk zijn. ‘Nederland en Europa willen niet dat een ander land ons de toegang tot de ruimte ontzegt, waardoor je op aarde een probleem krijgt. Europa voert momenteel acht lanceringen per jaar uit, de Verenigde Staten ruim honderd. Dat maakt ons kwetsbaar.’ Bosma ziet dat dit besef in Nederland is doorgedrongen en verwacht daarom dat er over vijf tot tien jaar veel meer eigen satellieten zijn. Hij hoopt ook dat Nederland ‘een vleugje’ SpaceX overneemt, het ruimtebedrijf van Elon Musk. ‘Hun raketten ontploffen soms, maar daarvan leer je alleen maar. In Nederland zijn we traditioneel erg voorzichtig, maar willen we meedoen, dan zijn risico’s en bravoure noodzakelijk.’
Ruimtepuin
Het is al jaren erg druk in de ruimte. Daardoor is het risico op uitval van satellieten heel reëel. Rondom satellieten ‘vliegt’ nu namelijk allemaal ruimteafval, dat vooral bestaat uit oud of kapot materiaal, zoals afgedankte satellieten en losse onderdelen van raketten die met een waanzinnige snelheid om de aarde bewegen. ‘Zelfs een stukje ruimtepuin van een kubieke centimeter kan een satelliet vernietigen.’ Vooral in de zongesynchroniseerde baan, zeer populair omdat zonnepanelen op de satellieten daar vrijwel continu zonlicht vangen, is het vol. Space for Defence and Society onderzoekt daarom of er alternatieve banen bruikbaar zijn, zoals de Very Low Earth Orbit. Deze is zeer dicht op de aarde, wat communicatie sneller en resoluties hoger maakt, waardoor sensoren nauwkeuriger meten en betere beelden leveren. In de Very Low Earth Orbit is de atmosfeer dikker, de weerstand groter en de lucht elektrisch geladen. De traditionele vierkante satellietvorm is daar minder geschikt. Bosma denkt daarom eerder aan aerodynamische vormen, zoals een druppel, een fietshelm of een kogelvorm. ‘We beschikken bovendien nog niet over raketten die specifiek voor deze banen zijn ontwikkeld, simpelweg omdat daar tot nu toe weinig behoefte aan was. Om van aannames naar kennis te gaan, doen we onderzoek.’
Meer invloed
Space for Defence and Society startte in 2025. Het grote verschil met vroeger is dat onderzoek destijds vooral werd gedreven door bijvoorbeeld de European Space Agency (ESA). ‘Nu bepalen we veel meer zelf welke technologieën belangrijk zijn voor de Nederlandse maatschappij. Vooral op het gebied van Research en Development trekken we de stoute schoenen aan. Het liefst ontwikkelen wij iets nieuws waar behoefte aan is en dragen we dat vervolgens over aan de industrie, zodra er een winstgevend model ontstaat.’ Het startupprogramma is een belangrijke troef. ‘Want stel dat een nieuw idee veel kan betekenen voor de ruimtevaart, dan moeten er vaak miljoenen worden geïnvesteerd voordat die de ruimte in kan. Daarom is een programma nodig dat als kraamkamer dient voor zulke technologieën.’
Wereldtop
Bosma is ambitieus. In zijn ogen is Nederland ‘wereldtop’ op gebieden als hightech, landbouw en watermanagement. Ruimtevaart moet een nieuwe pijler worden. Naast het ontwikkelen en lanceren van satellieten verwacht hij dat Nederland in de toekomst uitblinkt in robots die in de ruimte satellieten repareren en onderhouden. ‘Amerika stuurt mensen naar de maan, terwijl Europa zich veel meer richt op robots. En als Nederland zijn we nu al heel goed in roboticatechnologie. Ons programma kan zulke innovaties versnellen.’
Space for Defence and Society
https://www.nlr.org/nl/focusgebieden/programmas/space-for-defence-and-society/