Stikstof en fosfor uit (kunst)mest kunnen via het grondwater of oppervlakkige afstroming in sloten, meren en zee terechtkomen. Dat leidt tot algengroei, zuurstoftekort en schade aan de natuur. Deltares, WUR en KWR testen binnen project GREENHOOD oplossingen die deze voedingsstoffen opvangen en hergebruiken.
Een sloot die door algengroei groen kleurt of een zwemplas die vanwege blauwalg wordt afgesloten: veel mensen kennen de gevolgen van te veel voedingsstoffen (nutriënten) in het water. Overmatige algengroei in wateren veroorzaakt zuurstoftekort en gifproductie. ‘Het komt erop neer dat er onvoldoende zuurstof is voor andere plant- en diersoorten, waardoor veel van deze soorten afsterven’, vertelt Marc Nijboer, onderzoeker bij Deltares. Nijboer onderzoekt in GREENHOOD toepassingen die uitgespoelde voedingsstoffen opvangen en, waar mogelijk, hergebruiken.
Mestvoorschriften
Nutriënten zijn voedingsstoffen die planten nodig hebben om te groeien. In de landbouw gaat het vooral om fosfor en stikstof. Bij hevige of langdurige regen kunnen deze stoffen in het oppervlaktewater terechtkomen en uiteindelijk in zee belanden. Nijboer: ‘Ook als boeren zich aan de mestvoorschriften houden, kunnen hevige regenbuien ervoor zorgen dat nutriënten toch uitspoelen naar het grondwater.’
Europees onderzoek
Deltares onderzoekt samen met KWR technieken die voedingsstoffen opvangen en hergebruiken of omzetten. Door bestaande oplossingen zoals houtsnipperfilters, sedimentatiepoelen en verbeterde bufferstroken in de praktijk te testen, reikt GREENHOOD boeren en waterschappen handvatten aan om de waterkwaliteit beter te beschermen. Elke techniek werkt op een andere manier op de voedingsstof. Dankzij de koolstof uit het hout van het houtsnipperfilter breken aanwezige bacteriën opgelost stikstof af tot onschadelijk stikstofgas. Bij de sedimentatiepoel is de watergang breder, waardoor water langzamer stroomt. Sediment met de voedingsstoffen zakt naar de bodem. Beide principes worden gecombineerd bij de verbeterde bufferstrook. Het sediment wordt opgevangen in een sloot naast de watergang. Hier zorgen aanwezige bacteriën dat overgebleven voedingsstoffen worden afgebroken en planten dat ze worden opgenomen. Europees onderzoek is hard nodig. ‘Van veel maatregelen weten we op basis van onderzoek dat ze kansrijk zijn, maar praktijkgegevens ontbreken vaak nog. Die gegevens verzamelen we nu’, legt Nijboer uit. ‘De landbouwkennis van WUR is uniek voor Europa en komt goed van pas tijdens onze testen.’
Niemandsland
De praktijktesten laten zien dat een technisch effectieve maatregel niet automatisch de beste keuze is. Een houtsnipperfilter, een soort ondergrondse bak met houtsnippers, waar water doorheen stroomt en waarin nitraat omgezet wordt in onschadelijk stikstofgas, kan veel voedingsstoffen afvangen, maar vraagt regelmatig onderhoud. Dat maakt toepassing voor boeren en waterschappen minder aantrekkelijk. Bovendien speelt mee dat veel van deze maatregelen op de grens liggen tussen landbouwgrond en oppervlaktewater. ‘De strook grond tussen landbouw en het water is eigenlijk een niemandsland. Daardoor is het lastig te bepalen of de boer of het waterschap aan zet is. Bovendien draagt zo’n strook niet direct bij aan de productie van de boer. Daarom zijn onderhoudsarme oplossingen, zoals een verbeterde bufferstrook of sedimentatiepoel, vaak aantrekkelijk. Een sedimentatiepoel hoeft bijvoorbeeld maar af en toe te worden uitgegraven. Het fosfor dat daarbij vrijkomt, kan weer als meststof worden gebruikt.’
BOOT-lijst
De geteste maatregelen worden uiteindelijk opgenomen in de BOOT-lijst (Bestuurlijk Overleg Open Teelt en Veehouderij); een overzicht van tientallen landbouwkundige en praktische maatregelen om de waterkwaliteit, waterkwantiteit en bodemkwaliteit te verbeteren. ‘Ik hoop dat dit overzicht boeren en waterschappen helpt om in overleg gerichter maatregelen te kiezen’, zegt Nijboer.